Tanımanı həll etməmiş, «nə etməli» mövzusuna daxil olan dünya



Musteqil.az İnformasiya agentliyi, Milli.az-a istinadən xəbər verir ki,

Bismilləhir-Rahmənir-Rahim

Ötən bəhslərimizdə biz o mövzulara toxunduq ki, insan bir fərd olaraq, toplum olaraq nələri etməli və nələri etməməlidir ki, öz insanlığını qoruyub saxlaya bilsin və inkişaf etdirə bilsin. Və bu əlaqədə qeyd olundu ki, zəruri mövzulardan biri – şükür mədəniyyətinə malik olmaqdır. Şükür bəhsindən aydın oldu ki, İslam məntiqində şükür – Allahın verdiyi nemətləri o cür və o formada sərf etməkdir ki, necə Uca Yaradan müəyyən edib. Yəni, nemətverən nemətin necə sərf olunmasını istəyir və insan elə tətbiq edirsə – şükür etmiş olur. İnsan ona verilən görmək, eşitmək, düşünmək, sevmək, danışmaq və digər nemətlərdən elə istifadə etməlidir ki, necə Allah Təala məsləhət bilir və doğru sayır. Əks təqdirdə, əgər insan neməti doğru-dürüst xərcləmirsə – naşükürlərdən olur.

Şükürlülük ruhiyyəsi və tövbə mədəniyyəti

Şükür mədəniyyətinə sahib olmaqdan əlavə, digər mühüm mövzu – tövbə mədəniyyətinə sahib olmaqdır. Əgər tövbə insan həyatının zəruri atributu olmasa, saatının, gününün, ayının, ilinin ayrılmaz hissəsi olmasa – əlbəttə ki, söhbət həqiqi tövbədən, həqiqi mənada özünəqayıdışdan gedir, özünü təzədən həyata qaytarmaqdan gedir – insan kamillik durumuna yetişə bilməyəcək.

 

İnsan həyatı boyunda səhvlərə, xətalara, peşmançılıq gətirən əməllərə yol verir. Ən azı – ona verilən nemətlərdən axıradək dürüst faydalanmır. Ən minimum, buna görə insan Rəbbi qarşısında xətalara yol vermiş olur. Əslində ciddi naqislikdir bu. Və özünə qayıdış edən insan, tövbə mədəniyyətinə yiyələnmiş olur. Bu məsələ istər fərdin həyatında doğrudur, istər toplumun həyatında. Olmasa tövbə mədəniyyəti, tövbə ruhiyyəsi – heç bir mənəvi zirvəni fəth etmək alınmayacaq.

 

Uşaq tərbiyəsindən, təlim-tərbiyədən, toplumun həyatından, iqtisadi məsələlərdən tutmuş, həyatın bütün səhnələrində tətbiq olunmalı mövzudur bu. Mədəni həyatda, iqtisadi, ictimai və bütün digər sahələrdə aşılanmalı olan məsələdəndir tövbə etmək ədəbi. Şükürlülük ruhiyyəsi ilə yanaşı, tövbə mədəniyyəti də geniş təbliğ olunmalı dəyərlərdəndır.

 
Tanımaqdan – “nə etməli”yə

Digər mühüm keyfiyyət – tanıma və mərifətlə bağlıdır. Tanıma olmadan əməl yoxdur, etmə yoxdur. Əgər kimsə iddia edir ki, iradəvi və əqlani seçimli həyat yaşayır və bu şüurlu həyatın əsasında tanıma yoxdursa – yanlışlıq edir. Tanıma olmayan yerdə seçimli həyat yoxdur. Tanıma, mərifət, agahlıq olmayan yerdə əslində seçim imkanı yoxdur.

 

Dünya bu gün iradəvilik, seçimlilik, şüurluluq axtarışındadır. Bugünkü dünya öz fundamental tanıma məsələlərini həll etməmiş, “nə etməli” mövzusuna daxil olub. Nə olub nəticədə? Fraqmental olaraq “nə etməli”lər çıxarılıb ortalığa, amma tanımasız “nə etməli”lərdir bu. Məsələn, iqtisadi sistemdə bir sıra qəbul olunmuş “nə etməli”lər tətbiq olunur ki, zahirən heç bir şəkk-şübhə doğurmur. Amma son dövrün praktikası göstərir ki, öncə professionallığında şəkk-şübhə olmayan fərdlərin başçılığı altında böyük-böyük layihələr süquta uğrayır, proseslər idarəolunmaz məcraya yönəlir.

 

Artıq iqtisadi, ictimai nəzər verməkdə də problemlər yaranıb. Hələ söhbət, sırf ümumi qəbul olunmuş işlərdən gedir. Hətta qəbul edilən standartlardan və çərçivələrdən irəli gələrək müzakirə olunan məsələlərdə belə çətinliklər var. Bu “nə etməli”lər insanın qeyri-maddi aləmində nə kimi təsirlər qoyur – onunla hələ işi yoxdur. Amma hətta maddi işlərdə necə təsirlər qoyur – göz qabağındadır.

 

Dünyada bir sloqanlıq, şüarçılıq praktikası ki, var idi son maliyyə böhranınadək – zahirən yenilməz və möhkəm təqdim olunurdu. Amma nə müəyyən olundu? Əvvəli bilinmir, son bilinmir, mahiyyət bilinmir – amma addımlar atılır. Sonu nə olacaq – heç bir şey. Xaos və nəzmsizlik.

 
Hər şeyin dəyəri tanımaqdan keçir

Hətta maddi kateqoriyalarda necə bir vəziyyətlər yarana bilir. Mənəvi məsələlərdən heç danışılmır da. Yəni tanıma olmayanda, “nə etməli” elə belə olur. İnsan nəyisə tanımasa, orada nə edəcəyi həqiqətdə bilinməyəcək. Fərd tanımağı bacarmalıdır. Toplum – tanıyan toplum olmalıdır. Əgər fərd və toplum tanıyan olmasa, bunların işində nuraniyyət olmayacaq.

 

Tanıma – zəruri məsələlərdən biridir. Tanıma, mərifət, bilgi, anlama – insanın irəliyə hərəkəti üçün ən zəruri cəhətlərindəndir. Bunun əksi – cahillikdir, nadanlıqdır. Toplum tanımalıdır, tanımaq xüsusiyyətinə malik olmalıdır. Tanıma ilə fərd və toplum bilir ki, dəyər nədir və dəyərlilik nədədir. Tanıyaraq insan müəyyən edə bilər ki, özü kimdir, Rəbbi kimdir, varlıq aləmi nələrdən ibarətdir. Nələri etməli, nələri etməməlidir. Tanımayan olsa insan, necə yaşamalı olduğunu bilməyəcək. Öz vücudi suallarının cavablarını bilməyəcək. Qarşısını çıxan irili-xırdalı sualların cavablandırılmasının nələrdən ibarət olduğundan bixəbər olacaq. Bilməyəcək ki, nələr nə vaxt həll olunur. Ruzisi nə vaxt bölünür, müqəddəratı nə vaxt müəyyən edilir.

 

Mən kiməm? Nə üçünəm? Ətrafdakılarım kimdir? Varlıq aləmində nələr var? Mənə nələr faydalıdır, nələr ziyanlı? Nələrdən çəkinməliyəm, nələrə meyil etməliyəm? Bu və bir çox digər suallara cavab tapmaq üçün insan gərək tanısın, mərifətə malik olsun.

 

Hər şeyin dəyəri tanımaqdan keçir. Hər şey bu məsələyə bağlıdır. Bizim həyatımızın mühüm nöqtələri məhz tanımaya bağlıdır. Şükür etsək – nemətlərdən düzgün istifadə edəcəyik. Tövbə etsək – müalicə olunacağıq. Tanımaq və mərifət məsələlərinə yiyələnsək – nadanlıqdan və cahillikdən qurtulacağıq. Ümumiyyətlə, tanımadan insan necə əməl edə bilər ki?! Tanımadan nəyin hansı dəyərə malik olmasını, deməli nəyin dəyərli, nəyinsə mənasız olmasını nədən bilə bilərik?

 
“Mənə ayıq göz nəsib et!”

İslam inancı tanımanın da dərəcələrini, səviyyələrini təqdim edir. Ən mühüm, ən önəmli dərəcə – gerçək tanımadır. İslam terminologiyasında buna bəsirət deyilir. Bir var insan nəyisə zahiri tanıyır, bir də var həqiqi tanımaqdan söhbət gediir. Tanımada dinimizin müəyyən etdiyi ən əsas meyar odur ki, insan tanımada o qədər yüksəlsin ki, məsələlərlə tək qiyabı tanışlığı olmasın, mütməin, arxayın bir tanışlığı olsun.

 

Əslində, həqiqi mərifət – elə bəsirətdir. İslamın həqiqi mərifətə – yəni, bəsirətə çağırışı var. Heç bir kitab Qurani-Kərim qədər gerçəklik haqqında təəqqülə, elmə, şüura, təfəkkürə dəvət etməyib. Quranın 1/6 hissəsi mərifət, tanımaq haqqındadır. Ayələrin bu qədər hissəsi agahlığa çağırır insanı.

 

O qədər mühümdür ki, bu mövzu, əziz İslam Peyğəmbəri (s) davamlı olaraq bu duanı oxuyardı: “Allahım! Mənə ayıq bir göz nəsib et ki, bütün varlıqları necə ki var, elə görüm”.

Əziz Rəsuli-Əkrəm (s) – gerçəkçidir. O Həzrət (s) realizmin həqiqi mənada təqdimatçısıdır. O, gerçəkliyi tanımaq istəyini, hər nə həqiqətdə necədir – o cür görmək istəyini iqrar edir və ümmətini bu yanaşmaya dəvət edir. Peyğəmbərimiz (s) varlığı necə görünür yox, necə göstərirlər yox, məhz həqiqətdə necədir – bu cür görməyin dəyərini bizlərə öyrədir.

 

O cür olmasa nə olar? İnsan əgər özünə və varlıq aləminə tanıması, mərifəti, bəsirəti olmasa, əməllərində zülm edəcək. Bütlə Rəbbin yerini səhv salacaq. Batili haqqın yerində görəcək. Seçimlərində hər şeyi qarışdıracaq.

 

Bir maraqlı ürfani dastan var tanımaqla, bəsirətlə bağlı. İbrət götürmək baxımından əhəmiyyəti çox böyükdür. Bir nəfər qoca kişi hər gecə qaranlıqda tövləyə gedər və inəyinə su və yonca apararmış. Və yemini verəndə, inəyini tumarlayarmış. Bir gün ac bir şir tövləyə girir və inəyi yeyir. Qoca kişi isə həmişəki kimi, qaranlıqda tövləyə daxil olur və su və yoncanı heyvanın qarşısına qoyur, onu tumarlayır. Bəsirəti olmadığından, görmədiyindən, fərqinə varmır ki, bu heyvan o heyvan deyil. Onun yemi yonca deyil, o, tumarlanası heyvan deyil. Nəticədə özü bu aslana yem olur – mərifəti, tanıması olmaması səbəbindən. O qaranlıq mane olmuşdu kişinin görməsinə və inəyi şirdən ayırmasına. Tanımamaq səbəb olmuşdu onun özünün də yem olmasına.

 
“Düşər-düşməzi olar”

Bu dastandan əxz etdiyimiz əsas mətləb odur ki, qaranlıq, elmsizlik, agah olmamaqlıq səhihi qeyri-səhihdən ayırmağa qoymur. Çox rast gəlinir insanın həyatında belə şeylərə. Simvolik qaranlıqda, elmsizliyin qaranlığında insan öyrəşdiyi, vərdiş etdiyi şeylərlə hərəkət edir və nəticədə əməllər çox yanlış olur. Həmin qoca şiri inəkdən ayıra bilmədiyi kimi, mərifət işığının məsələləri işıqlandırmasından məhrum olan insan da doğrunu yanlışdan ayıra bilməz.

 

Nəinki fərd, bütöv toplumlar özlərini zillətə salır mərifətsizliyin, tanımamağın nəticəsində. Həzrət Əlini (ə) lənətlik Müaviyədən sonadək ayıra bilməyib ümmətin bir hissəsi. Həzrət Fatimeyi-Zəhranı (s.ə) Mədinədə qərib qoyur, İmam Həsəni (ə) Mədaində, İmam Hüseyni (ə) Kərbəlada tənha qoyur müsəlmanların çoxu – tanımamaq, mərifətsizlik ucbatından.

 

İnsan haqq axtaran ola bilər, amma tanıyan olmasa, əks iş görər. O yerə çatar iş ki, insanlar Allah Elçilərinə (ə) qarşı çıxarlar. Qurani-Kərim bu baxımdan bizə çox nümunə verir. Misal üçün, “Yasin” surəsinin 18-ci ayəsində görürük ki, bir camaatdan bəhs edilir ki, 3 peyğəmbər (s) barəsində mərifətsizlik göstərirlər. O qədər cahil olurlar ki, onların haqqa dəvət, haqqı təbliğ işinə mane olurlar, bu işi dayandırmağı tələb edirlər. Təfsirdən bəlli olur ki, Əntikiyə adlanan bu yerin camaatı 3 peyğəmbərə (ə) təbliğ etməyə mane olur. Onların qarşısında durur və “Biz sizi yaşayışımız üçün nəsh bildik və əgər dediklərinizdən, təbliğ və söhbətinizdən əl çəkməsəniz, sizi daş-qalaq edərik və ağrılı əzab verərik (bəzi təfsirlərdə bu əzab, diri-diri yandırmaq kimi təqdim edilir)” deyə hədə-qorxu gəlirlər. Cahilliyin dərəcəsindən, bu camaat İlahi həqiqətlər qarşısında “düşər-düşməz” məfkurəsi ilə hərəkət edirlər. Bədbəxtliyə bax ki, nicat üçün gələn peyğəmbərləri (ə) öz yaşayışları üçün təhlükə kimi bilirlər. Bunlar peyğəmbər tanımırlar. Nəsh olmasını, düşər-düşməzi ehtimal edərək, öz miskin yaşayışları “qorumaq” əzmilə, özlərini həqiqi xoşbəxtlikdən məhrum edirlər.

 
Haqqa mane olanlar

Və bu, istisna deyil. Sədri-İslam dövründə – İslamın ilkin mərhələsində Həzrət Peyğəmbərin (s) qarşısında dayanırdılar və bu kimi sözlər deyirdilər ki, təbliğatını, haqqa dəvətini dayandırsın. Hədələr gəlirdilər, zülm edirdilər Rəsuli-Əkrəmə (s).

 

Günümüzdə də belə hallar olur. Birisi namaza başlayır. Birdən maşını qəzaya düşür, ətrafındakılar deyirlər ki, “bizə namaz düşmədi”. Yaxud kimsə ehsan verir, problemi çıxır birdən, belə qənaətə gəlir ki, “bizə İmam (ə) ehsanı düşmədi”. Cahilliyə, xurafata, nadanlığa bax! Gözəl əməllər, vacib işlər nə zamandan “düşər-düşməz” kimi xurafatçı mülahizələr əsasında müəyyənləşdirilib?! Bu hallar – insanların mərifətinin aşağı səviyyədə olmasına dəlalət edən ciddi göstəricilərdəndir.

 

Cahillər o şeyləri ki, onlara faydalıdır – başa düşməzlər. Rədd edərlər, narahatlıq keçirərlər. Haqqa dəvət edən Rəsula (s) hər vəchlə mane olmaq istəyərlərlər. Allahın rəhmət olaraq, xilas olaraq göndərdiyi peyğəmbərləri (ə) düşməməzliyin səbəbkarı bilərlər.

Əziz Peyğəmbərimizi (s) nə qədər incitmişlər! Müşriklər mərhələli surətdə ona qarşı şər və gözdən salmaq işi aparmışlar. Bir mərhələdə istədilər camaatı inandırsınlar ki, Rəsuli-Əkrəmin (s) nəuzubillah, ağlı özündə deyil. Bu barədə Qurani-Kərimin “Qələm” surəsinin 51-ci ayəsində nəql olunur. Sonrakı mərhələdə “yalançıdır” deyə böhtanlamaq planına əl atdılar. Sonra qərara gəldilər ki, desinlər ki, nəuzubillah, sehrkardır və müqəddəs Quran da o Həzrətin (s) sehridir.

 

Bu gündə də haqqı demək, haqqı çatdırmaq çox çətindir. İndi daş-qalaq etməsələr, odda diri-diri yandırmasalar da, mənəvi təzyiqlər, psixoloji işgəncələr, məhrumiyyətlər, cəzalar öz yerindədir. Qərəzli ünsürlər bir yana, görürsən kütlə də haqq deyəni bəyənmir, “bunun dedikləri bizə düşmür” psixologiyası ilə hərəkət edir, “siz bizə zərər verənsiz” deyə damğalayırlar. Hər belə işin də bazasında tanımamaq, elmsizlik durur.

 
“Kim nəfsini tanıdısa, onunla cihada qalxdi…”

Təbərrük üçün tanımaqla bağlı bir neçə hədisə müraciət edək. Rəsuli-Əkrəm (s) buyurub: “Sizlərin ən imanlınız – ən çox tanıyanlarınızdır”.

Kim daha çox tanıyacaq, daha çox imanlı olacaq. Nə malla, nə pulla, nə qohum-əqrəba ilə imanlılıq müəyyənləşmir. Məhz tanımaqla dinimiz imanlılığı əlaqələndirir.

 

Həzrət Əli (ə) buyurub: “Elm – ilk yolgöstərən, tanıma isə onun son nöqtəsidir”.

Bilgi, məlumatlılıq ilk mərhələdirsə, son nöqtə tanımaqdır.

 

Yenə də Həzrət Əlidən (ə): “Tanımaq – qəlbin işığıdır”.

İmam Əli (ə): “Özünü tanımayan kimsə, başqasını necə tanıyacaq?”.

İmam Əli (ə): “Kim nəfsini tanıdısa – onunla cihada qalxdı. Kim onu tanımadısa – onu özbaşına buraxdı”.

İmam Səccaddan (ə) mübarək bir dua çatıb: “Bizi özünü tanıyanlardan, öz yerlərindən əmin olanlardan və (nəticədə) buna görə də ömürlərini Sənə ibadətdə və bəndəlikdə keçirənlərdən et!”.

Allah Təala cəmi insanlara bu mübarək duada göstərilən sifətlərə malik olmağı nəsib etsin! Amin!

 
Hacı İlqar İbrahimoğlu

ilahiyyatçı-filosof

Milli.Az

Digər maraqlı xəbərlər Milli.Az-ın Facebook səhifəsində

Milli.Az-ın ən mühüm və maraqlı xəbərlərini “Telegram”da izləyin

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

Call Now Button Whatsapp