“Gəlin “müəllim” sözünü “muallim” kimi düzəldək”



Musteqil.az İnformasiya agentliyi, Milli.az-a istinadən xəbər verir ki,

Milli.Az xəbər verir ki, Milli Məclisin üzvü, Yeni Azərbaycan Partiyasının Siyasi Şurasının üzvü, “Yeni Azərbaycan” qəzetinin baş redaktoru Hikmət Babaoğlu mətbuatda və sosial şəbəkələrdə geniş müzakirələrə səbəb olan yeni “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi ilə bağlı AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun direktoru Möhsün Nağısoyluya açıq məktub ünvanlayıb.

Milli.Az həmin məktubun məzmununu oxuculara təqdim edir:

“Bu günlərdə ictimaiyyətə təqdim olunan “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi mətbuatda və sosial şəbəkələrdə geniş müzakirələrə səbəb oldu. Bir sıra məsələlər tədqir edilməklə bir sıra məsələlər də ciddi tənqidə məruz qaldı. Düşünürəm ki, hər iki mövqedə olanlar özlərinə görə haqlı idilər. Ancaq bəzi önəmli nüanslar var ki, onları doğrudan da qəbul etmək olmaz. Dil elə bir vasitədir ki, ondan təkcə alimlər deyil, bütün xalq istifadə edir. Elə dilin qaydalarını da, orfoqrafiyasını da xalq yaradır. Alimlərsə sadəcə bu qaydalara elmi qəlib düzəltməyə çalışırlar. Ancaq bu heç də həmişə uğurlu olmur. Nəzərə almaq lazımdır ki, dili yaradan xalq olduğu kimi, elə onu mühafizə edən, qoruyan, inkişaf etdirən də xalqdır. Əlbəttə, dilin inkişafında ədəbiyyatın, publisistikanın, yazılı və şifahi nitq daşıyıcılarının rolunu danmaq mümkün deyil. Ancaq bütün bunlarla yanaşı, yenə də dilin zənginləşməsi, cilalanması, xarici təsirlərdən qorunması, yaxud başqa dillərlə mübadilə yaratması xalqla bağlıdır. Yəni istənilən halda dil məsələsində imperativ mövqe məhz xalqa məxsusdur . Əsrlər boyu Azərbaycan xalqı çox zəngin bir dil formalaşdırmağı bacarıb və bizə elə gözəl bir dil miras qoyub ki, bir azca bu dili, onun xüsusiyyətlərini dərindən mənimsəyə bilsək, tam şəkildə bu dilin imkanları ilə həm özümüzü, hisslərimizi, düşüncələrimizi ifadə edə bilərik, həm də ən zəngin hesab edilən dillərdə yazılan həm nəsr, həm də nəzm nümunələrini dilimizə asanlıqla tərcümə edə bilərik. Yəni dilimiz bu qədər geniş imkanlara və potensiala sahibdir.

Ancaq elə məsələlər var ki, onu dilimizdən sadəcə məişət səviyyəsində istifadə edən və gündəlik leksikonunda cəmisi bir neçə yüz söz işlədən insanlar deyil, dildən daha zəngin mənbə kimi istifadə edən peşə sahibləri bilir. Belə peşələrdən biri də jurnalist peşəsidir. Düşünürəm ki, dilimizin inkişafında yazıçı və şairlərimizdən sonra ən çox rolu olan zümrələrdən biri, bəlkə də birincisi jurnalistlərdir. Xüsusilə, hazırkı informasiya cəmiyyətində qlobal dil mübadiləsi prosesində dilimizi qorumaq və onun imkanlarını hətta bəzən zorlayaraq müasir inkişaf etmiş dillərin siyasi, analitik, diplomatik, elmi, bədii, texnoloji və s. üslublarının Azərbaycan dilində qarşılığını tapmaqla ona pasport qazandıran peşə sahiblərindən biri yenə də jurnalistlərdir. Ona görə də mən bir alim, bir millət vəkili kimi deyil, bir jurnalist kimi sizə müraciət edərək doğru hesab etdiyim bəzi fikirlərimi sizinlə və rəhbərlik etdiyiniz Dilçilik İnstitutunun çox dəyərli alimləri ilə bölüşmək istəyirəm. Düşünürəm ki, bu, dilimizin yeni orfoqrafiya qaydaları yaradılarkən ümumi işimizin xeyrinə ola bilər.

Beləliklə, təcrübə göstərir ki, orfoqrafiya qaydalarını tez-tez dəyişdikcə yazılı və şifahi özünüifadədə səhvlər çoxalır. Biz orfoqrafik qaydalarla, əsasən, orta məktəb illərində tanış olduğumuza görə, o dövrdəki qaydaları mənimsəyib yadda saxlayırıq. Sonrakı mərhələdə yeni qaydaları ya izləyə bilmirik, ya da yadda saxlaya bilmirik. Beləliklə, dildən istifadə zamanı səhv etmək ehtimalımız artır. Ona görə də zəruri ehtiyac olmadığı halda yeni orfoqrafiya qaydaları yaratmağa ehtiyac yoxdur. Əks təqdirdə, dil istifadəçilərinin səhvi o qədər çox olacaq ki, bu da orfoqrafiya xaosuna çevriləcək. Heç kim nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu bilməyəcək. Çap mediasında və kitab nəşrində çoxsaylı korrektorlar ordusuna ehtiyac yaranacaq. Eyni söz fərqli kitablarda fərqli yazılacaq. Bu isə yolverilməzdir. Başqa bir məsələ ondan ibarətdir ki, dil haqqında hamı akademik düşünə bilmir. Uzun illərin yazı və ifadə vərdişi və bu vaxta qədərki orfoqrafiya forması həm idraki yaddaşda, həm də qələm və əzələ yaddaşımızda sözün yazılış formasını qəlibləşdirib. Məsələn, biz “alqı-satqı” sözünü yeni təklif olunan “alğı-satqı” formasında uzun müddət yaza və ifadə edə bilməyəcəyik. Yeni formanın elmi əsasları nə qədər obyektiv olsa belə, ən yaxşı halda bir müddət sonra “alğı-satqı” yox, “alğı-satğı” deyəcəyik. Çünki birinci al sözünə əlavə edilmiş “ğı” forması imperativdir və diqtə edir ki, ondan sonrakı sat felindəki “qı” əlavəsi də “ğı” kimi tələffüz edilsin. Yəni hər iki şəkilçi ya boğazda “ğ” kimi səslənməlidir, ya da ağızda “q” kimi . Ona görə də elə “alqı-satqı” forması əvvəlki qaydada saxlanıla bilər. Bu misal digər başqa hallar üçün də nümunə ola bilər. Yox əgər biz həqiqətən, ciddi şəkildə dil islahatları aparmaq niyyətindəyiksə, gəlin onda daha ciddi səhvləri düzəltməyə çalışaq. Məsələn, “müəllim” sözünün orfoqrafik formasını “muallim” kimi düzəldək. Çünki “mü-əllim” ərəb dilində ələm, kədər, əzab mənasını verir, onda müəllimi əzabverən kimi tərcümə edə bilərik. “Mu-allim” isə elm, öyrənmək kökündən yaranıb, “mu” önşəkilçisi qəbul edərək elm öyrədən mənasında işlədilir. İndi görək “alğı-satqı” məsələsi daha vacibdir, yoxsa “müəllim”, “muallim” məsələsi?!

Bundan başqa, orfoqrafik formanın dəyişilməsinin çox zəruri olduğu bəzi sözləri diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. Məsələn, torpaq, yarpaq, kirpik, körpü və s. Torpaq sözünün kökü “tor” deyil, “top”dur. “Topa-toprak” mənşəyilə bağlıdır. Ona görə də “tor-paq” yox, “top-raq” kimi yazılmalıdır. “Yarpaq” sözünün kökü “yar” deyil, “yap”dır. Yəni, yastı, yap-yastı. Göründüyü kimi, ilkin variantda yastı sözünün önündə ədat kimi işlənilir. Sonra isə müstəqil sözə, yaxud leksik vahidə çevrilir. Doğrudan da, yarpaq yastıdır. Ona görə də “yar-paq” kimi yox, “yap-raq” kimi yazılmalıdır. “Körpü” sözünün kökü “kör” deyil, “köp” dür. “Köp” şişmiş qabarmış mənasındadır. “Körpü” də daşların xüsusi ağırlıqpaylayan qabartma üsulu ilə tikildiyi üçün “köprü” kimi yazılmalıdır. “Kirpik” sözünün də kökü “kir” deyil, “kip”dir. Yəni, gözün qıyısına düzülmüş sıx, kip qoruyucu mənasındadır. Ona görə də “kip-rik” kimi yazılmalıdır və s.

Əgər doğrudan, orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa, gəlin dilimizdə onlarca, yüzlərcə səhv yazılan bu qəbildən olan sözləri düzəldək. Düzəldək ki, həm dilimiz saflansın, həm də semantik məna ilə etimoloji məna düz olsun, məntiqli olsun.

Ancaq bunun üçün əvvəlcə bu tip sözləri yığıb siyahısını dərc etməli, sonra onu geniş müzakirə predmetinə çevirməli, ən nəhayət, ümumi fikrə gələrək qəbul etməliyik. Belə olarsa, bu barədə ictimaiyyətin də geniş məlumatı olar və elə müzakirə prosesində də yeni variant yaxşıca mənimsənilər. Heç birimizin, o cümlədən, Dilçilik İnstitutunun belə bir öhdəçiliyi yoxdur ki, təcili şəkildə “alğı-satqı” kimi orfoqrafiya qaydası müəyyənləşdirsin.

Hörmətli Möhsün müəllim, başda siz olmaqla, dilimizin elmi əsaslarda öyrənilməsində, onun inkişafında çox böyük rolu olan institutunuza, onun hər bir dəyərli əməkdaşına elm-ictimai fəaliyyətində uğurlar arzulayır, yeni orfoqrafiya qaydaları kimi çətin, amma gərəkli işin öhdəsindən layiqincə gəlmələrini diləyirəm”.

Zərif Nisə

Milli.Az

Digər maraqlı xəbərlər Milli.Az-ın Facebook səhifəsində      

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

Call Now Button Whatsapp